Weerbaarheidstraining voor kinderen: wat leert je kind en welke past

Wat is weerbaarheid?

Weerbaarheid betekent dat je kind kan omgaan met wat er van hem gevraagd wordt, ook als het spannend of vervelend is. TNO omschrijft het als in staat zijn om te gaan met de eisen van de samenleving, zelfstandig keuzes te maken en met tegenslagen om te gaan (TNO, whitepaper weerbaarheid). Het rapport noemt drie onderdelen:

• Assertiviteit: zeggen wat je wilt, denkt en voelt, en voor jezelf opkomen.
• Zelfvertrouwen: zelf keuzes durven maken en een gezond gevoel van eigenwaarde hebben.
• Veerkracht: overeind blijven als iets tegenzit.

In de praktijk helpt het om weerbaarheid in drie lagen te bekijken. Een training werkt meestal aan alle drie.

Weerbaar zijn is geen vaste eigenschap. Een kind kan thuis heel stevig zijn en op het schoolplein dichtklappen. TNO-onderzoeker Minne Fekkes benadrukt in een uitgave van het NCJ dat weerbaarheid per situatie verschilt en zich je hele leven blijft ontwikkelen. Weerbaar betekent ook niet terugslaan of hard zijn. Een weerbaar kind kent zijn eigen grens en houdt rekening met die van een ander.

Wat helpt volgens TNO: een positief zelfbeeld, goed problemen kunnen oplossen, je gevoelens kunnen reguleren en minstens één belangrijk persoon in je omgeving die je steunt. Ingrijpende gebeurtenissen zoals een scheiding, pesten, geldzorgen of ziekte in het gezin kunnen de weerbaarheid van een kind juist onder druk zetten.

Wat leert je kind bij een weerbaarheidstraining?

Een weerbaarheidstraining is een reeks lessen waarin je kind oefent met voor zichzelf opkomen. De meeste trainingen combineren bewegen en spel met praten en nadenken. Aanbieders noemen onderdelen als houding, ademhaling, stemgebruik, oogcontact, grenzen voelen en aangeven, en gevoelens herkennen. In de praktijk oefent je kind bijvoorbeeld:

• stevig staan en rustig ademen, zodat het minder snel uit balans raakt;
• met een duidelijke stem zeggen: "Stop, ik wil dit niet";
• merken waar de eigen grens ligt en wanneer iemand daaroverheen gaat;
• benoemen wat het voelt: boos, bang, verdrietig, onzeker;
• kiezen hoe het reageert: weglopen, iets zeggen of een volwassene halen;
• rekening houden met de grenzen van een ander.

Bij sommige trainingen horen ook eenvoudige zelfverdedigingsoefeningen. Het doel is niet dat je kind leert vechten, maar dat het een conflict kan voorkomen of rustig kan oplossen. Rollenspellen zijn vaak een vast onderdeel: je kind speelt een lastige situatie na en probeert een andere reactie uit, in een veilige groep.

Heeft mijn kind baat bij een weerbaarheidstraining?

Een training kan helpen als je een of meer van deze dingen herkent, en ze al een tijdje spelen:

• Je kind laat zich vaak opzijzetten of doet mee met dingen die het eigenlijk niet wil.
• Je kind zegt in een groep bijna niets, terwijl het thuis wel veel te vertellen heeft.
• Je kind reageert juist heel fel: snel boos, slaan of schreeuwen als iets niet lukt.
• Je kind wordt geplaagd of buitengesloten en weet niet hoe het moet reageren.
• Na een verhuizing, scheiding of nieuwe klas is het zelfvertrouwen flink gezakt.
• Je kind is erg van slag van kritiek of een tegenvaller.

Gaat het vooral om spanning bij toetsen of de angst om te falen, lees dan ook ons artikel over faalangst bij kinderen. Twijfel je of je kind iets anders nodig heeft, dan helpt het overzicht wanneer je naar een kindercoach gaat.

Hoe ziet een weerbaarheidstraining eruit?

Er zijn grofweg vier vormen. Welke past, hangt af van de leeftijd van je kind, wat er speelt en hoe het zich voelt in een groep.

Aantal lessen. Een overzicht van Pharos uit 2012 noemt reeksen van acht tot twaalf lessen. Een programma in de klas kan langer lopen: Rots en Water op school telt volgens het NJi tot 24 themalessen. Twee voorbeelden uit de praktijk van groepen buiten school: in Groningen kregen kinderen van 10 tot en met 12 jaar tien bijeenkomsten van anderhalf uur, en in Helmond volgen kinderen uit groep 7 en 8 acht bijeenkomsten van 75 minuten, waarbij de ouders aan het eind van de laatste les aansluiten.

Wie geeft de training. Kindercoaches, trainers van het wijkteam of Centrum voor Jeugd en Gezin, bewegingsdocenten en leerkrachten die voor een methode zijn opgeleid. Achtergrond en ervaring verschillen sterk per aanbieder. Daarom loont het om goed te vragen naar opleiding en ervaring (zie verderop).

Kosten. Via de gemeente zijn trainingen soms gratis. In Groningen zijn bijvoorbeeld alle trainingen en groepen van het WIJ-team kosteloos. Particuliere aanbieders hanteren een eigen tarief. Vraag altijd naar de totaalprijs, inclusief intake en eventuele ouderbijeenkomst. Of je iets vergoed krijgt, lees je op onze pagina over kosten en vergoeding van een kindercoach.

Bekende weerbaarheidstrainingen in het kort

Er bestaan veel trainingen met een eigen naam. Deze vier kom je vaak tegen:

Rots en Water staat in de databank van het Nederlands Jeugdinstituut als goed onderbouwd (NJi). KIES is daar beoordeeld als effectief volgens goede aanwijzingen. KIES is geen weerbaarheidstraining in strikte zin, maar helpt kinderen wel om steviger te staan in een moeilijke periode. Over deze trainingen verschijnen later aparte, uitgebreidere artikelen op ons blog.

Zo kies je een goede aanbieder

Een goede trainer kijkt eerst naar je kind en pas daarna naar de methode. Deze vragen helpen je kiezen:

1. Is er een kennismaking of intake? Daarin hoort de trainer te checken of de training bij je kind past.
2. Welke opleiding en ervaring met kinderen heb je? Werkt iemand met een bekende methode, vraag dan naar het certificaat. Voor Rots en Water is dat minimaal een driedaagse basistraining, en het instituut houdt een lijst van trainers bij. Die lijst is niet volledig: trainers staan er alleen op eigen verzoek op.
3. Heb je een Verklaring Omtrent het Gedrag? Voor iedereen die met kinderen werkt is dat een redelijke vraag.
4. Hoe groot is de groep en hoe worden ouders betrokken? Een ouderavond of terugkoppeling maakt het makkelijker om thuis verder te oefenen.
5. Hoe neemt mijn kind het geleerde mee naar school en thuis? Vraag naar opdrachten tussen de lessen door.
6. Wat gebeurt er als het niet past of als er meer speelt? Een goede trainer verwijst door als dat nodig is.
7. Wat kost het in totaal, en is er een klachtenregeling?

Zoek je een kindercoach die individueel of in een kleine groep met je kind werkt, kijk dan in ons overzicht van kindercoaches bij jou in de buurt. Op wat een kindercoach doet lees je hoe zo'n traject verloopt en waar de grenzen liggen.

Weerbaarheid thuis oefenen

Een training werkt het best als je thuis meedoet. Een paar dingen die je zelf kunt doen:

• Speel situaties na. Jij bent de klasgenoot die de bal afpakt, je kind oefent een reactie. Wissel daarna van rol.
• Geef je kind zinnen mee. "Ik wil dat niet." "Daar doe ik niet aan mee." "Laat hem met rust." Oefen ze hardop, met een rechte rug.
• Benoem gevoelens. "Ik zie dat je baalt. Klopt dat?" Zo leert je kind herkennen wat er in hem omgaat.
• Laat je kind zelf dingen regelen. Iets vragen in een winkel of zelf een afspraak met een vriendje maken bouwt zelfvertrouwen op.
• Bespreek dat niet iedereen je aardig hoeft te vinden. Wel mag je kind verwachten dat anderen het respecteren, en omgekeerd.
• Wees zelf een voorbeeld. Kinderen kijken hoe jij een grens aangeeft, bij de kassa of aan de telefoon.

Wat meestal niet helpt: "Sla maar gewoon terug", "Trek het je niet aan" of alles van je kind overnemen. Daarmee leert je kind niet hoe het zelf rustig en duidelijk kan reageren.

Wanneer is extra hulp nodig?

Een weerbaarheidstraining is bedoeld voor kinderen die het in de basis goed doen en sterker willen worden. Zoek andere of extra hulp als je merkt dat:

• je kind niet meer naar school wil of vaak buikpijn of hoofdpijn heeft zonder duidelijke oorzaak;
• je kind langere tijd somber, angstig of teruggetrokken is;
• je kind na een ingrijpende gebeurtenis blijft vastlopen;
• boosheid of agressie thuis of op school uit de hand loopt;
• je kind iets ernstigs heeft meegemaakt, zoals mishandeling of seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Bespreek je zorgen dan met de huisarts, de jeugdarts of het Centrum voor Jeugd en Gezin of wijkteam in je gemeente. Zij kunnen inschatten of je kind meer nodig heeft, zoals hulp van een psycholoog of orthopedagoog. Het verschil tussen die hulpverleners lees je op kindercoach, kinderpsycholoog of orthopedagoog. Je kind kan zelf anoniem praten met de Kindertelefoon: gratis bellen via 0800-0432 of chatten, elke dag van 11.00 tot 21.00 uur. Is er acuut gevaar, bel dan 112.

Veelgestelde vragen

Over de auteur

Tamara Kops · kinderslaapcoach en mede-oprichter van Slaapkops

Tamara Kops is gecertificeerd kinderslaapcoach en richtte samen met Glynis Engelen Slaapkops op. Ze rondde een cursus kinderpsychologie af en is docent babymassage. Met Slaapkops hielp ze honderden gezinnen aan betere nachten.

Zo maken we onze artikelen: we baseren ons op openbare bronnen van overheid, kennisinstituten en beroepsorganisaties, die we hierboven noemen. Artikelen worden voorbereid met hulp van AI, bij de bron gecontroleerd en vallen onder de eindverantwoordelijkheid van Tamara Kops. Dit artikel vervangt geen persoonlijk advies van een arts of hulpverlener. Lees meer over onze redactie.